Rayon, doğal kumaşların hafif sanayide kullanılan klasik türlerine modern bir alternatiftir. Bu makalede malzemenin tanımı, ortaya çıkış tarihi, özellikleri, türleri ve kullanım alanları incelenecektir.
Rayon Nedir?
Rayon, kimyasal liflerin dokunmasıyla elde edilen bir üründür. Hafif ve esnek bir tekstil olup benzersiz bir dokuya sahiptir. Özellikleri diğer doğal muadilleriyle benzerdir. Malzemenin adı iki kelimeden oluşur: “Ray” ışık yansıması anlamına gelir, “on” ise pamuk anlamına gelen “cotton” ile benzer bir son ek içerir. Profesyonel terminolojide rayon, uluslararası mevzuatta viskoz ipek olarak tanımlanmıştır. Yüzeyi pürüzsüz, dokunulduğunda hoş bir his veren, ışıkta parlayan ve farklı aydınlatmalarda ton değiştiren bir dokuya sahiptir.
Rayon kir tutmayan bir malzeme olarak kabul edilse de antibakteriyel özelliklere sahip değildir.
Özellikleri nedeniyle doğal ve yapay kumaşlar arasında “altın orta yol” olarak adlandırılır. Dayanıklılığı, ince yapısı ve orta derecede hava geçirgenliği ile öne çıkar. Kumaş yumuşak, mat ya da yarı mat yüzeye, kabartmalı desenlere ve dokulu yüzeylere sahiptir. Detaylı incelendiğinde liflerin enine yuvarlak kesitlere sahip boyuna olukları olduğu görülür. Bazı türler, yün, ipek, pamuk ve keten dokusunu taklit edebilir.
Rayonun Tarihçesi
Rayon, 1844 yılında İngiliz bilim insanı Mercer tarafından tanımlanan yeni bir kimyasal süreçle ortaya çıkmıştır. Süreç, bakır-amonyaklı bir selüloz çözeltisinin yenilenmesini içeriyordu. Bu yöntem 1857 yılında E. Schweitzer tarafından kullanılmaya başlandı. 1858 yılında I. Schlossberger ve M. Kramer çalışmaları devraldı. 1892’de bu çözelti lif haline getirilmeye başlandı.
Bu yöntem, endüstride yaygın olarak uygulanmaya başlandı. Ancak süreç oldukça karmaşıktı ve iki aşamadan oluşuyordu. Her aşama üç ardışık adımdan meydana geliyordu. %100 rayon elde etmek için odun selülozu üretilirdi. Süreç, odunun kalsiyum bisülfit ile 24 saat boyunca basınç altında kaynatılmasıyla başlardı. Elde edilen yoğun kütle suyla seyreltilir ve bir konveyöre aktarılırdı. Kuruduktan sonra ince levhalar halinde kesilirdi. Daha sonra bu levhalar kimyasal bir maddeyle işlenerek selüloz ksantogenatı elde edilirdi.
İkinci aşamada elde edilen madde, özel kimyasalların etkisiyle eğirme çözeltisine dönüştürülürdü. Daha sonra bu çözelti bir filitreye gönderilirdi. Koni şeklindeki deliklere sahip bir plaka üzerinden geçen çözelti, bir asit tankına aktarılırdı. Böylece viskoz lifler oluşurdu. Bu liflerden üretilen kumaş, ipeksi bir dokuya sahipti.
Rayon genellikle yapay ipek olarak adlandırılır. Üretiminde genellikle çam ve köknar ağacı kullanılırdı. Günümüzde, keten ve pamuk atıkları geri dönüştürülerek üretilmektedir. Modern malzeme, polyester ve likra gibi diğer liflerin karışımlarını içerebilir.
Üretim teknolojisinin defalarca değiştirilmesiyle görsel olarak çekici bir kumaş elde edilmiştir.
Kumaşın dokusu, farklı eğirme ekipmanlarında oluşan liflerin şekline bağlıdır. Bu lifler düz, yuvarlak ya da kemerli olabilir. Üretim yöntemine bağlı olarak lifler renksiz ya da kütlesel olarak boyanmış şekilde üretilebilir. Yapay işlemle güvelere karşı dayanıklı hale gelir. Malzeme işlenmesi zor olup, kesim sırasında kayabilir ve düzgün olmayan parçaların ortaya çıkma riski doğurur. Viskoz liflerden yapılan ince iplikler, makine nakışlarında kullanılmaktadır.
Rayon Çeşitleri
Kumaş, tekstil, kord ve stapel gibi farklı türde ipliklerden üretilir. Tekstil iplikleri ince ve pürüzsüzdür. Bu ipliklerden yapılan kumaşlar yıkama sonrası kolayca deforme olur ve çabuk yırtılır. Kord ipliklerinden üretilen kumaşlar biraz daha dayanıklı ve yoğundur. Atkı yönünde esneme kabiliyeti yüksektir. Stapel iplikleri ise en yüksek yoğunluklu tekstil malzemelerini üretir. Stapel iplikler kısa olup, kumaşa elastikiyet kazandırır. Bu tür kumaşlar %96’ya kadar geri dönüştürülmüş selüloz ve pamuk lifleri içerir.
Tekstil kumaşları homojen değildir. Teknik türlerin benzer özellikleri vardır, ancak bunlar biraz daha yoğun ve daha az elastiktir. Kumaş, %100 viskozdan veya karışımlardan oluşabilir. Geri dönüştürülmüş viskoz liflerin yaygın bileşenleri pamuk ve polyesterdir. Bu bileşenlerin oranı %40 veya daha fazla olabilir.
Rayon kalite açısından üç sınıfa ayrılır: birinci, ikinci ve üstün kalite. Bu liflerden yapılan kumaşlar “tencel”, “bambu” ve “modal” gibi isimlerle etiketlenir. Farklı türler arasındaki fark, hammaddenin işlenme yöntemindedir. Bazı türler yoğun, bazıları ise ışıkta şeffaf olabilir. Kumaşlar genellikle takım elbise veya elbiselik olarak sınıflandırılır.
Kumaş üretim yöntemine göre iki tür tekstil mevcuttur. Geleneksel rayon basit viskoz liflerden üretilirken, spun rayon bükülmüş ipliklerden yapılır. Boyama türüne göre kumaş tek renkli veya desenli olabilir. Renk paleti oldukça çeşitlidir ve birçok tonu içerir. Beyaz, siyah, gri ve doğal renklerin yanı sıra pastel, canlı ve koyu asil tonlar da bulunmaktadır.
Desenli türler tematik gruplara ayrılır. Klasik desenler arasında çizgili, geometrik motifler ve puantiye bulunur. Hayvan desenleri (leopar, yılan derisi) oldukça popülerdir. Elbiselik kumaşlarda bitki ve çiçek motifleri yaygındır. Çocuklar için olan kumaşlarda genellikle popüler çizgi film karakterleri ve sevimli hayvan figürleri kullanılır.
Daha yoğun kumaşlar genellikle tek renkli olur. Hafif kumaşlar ise genellikle barok, çiçekli ve kıvrımlı desenlerle süslenir. Desen boyutu değişkenlik gösterir. Elbiselik kumaşlarda genellikle küçük, tekrarlayan desenler tercih edilir. Ev tekstilinde ise orta boyutlu desenler kullanılır.
Çoğu zaman aynı desen farklı renk arka planlarla uygulanır. Bu yöntemle her tematik koleksiyonun renk çeşitliliği artırılır.
Popüler desenler arasında zambak, tropik yapraklar ve kır çiçekleri yer alır. Ayrıca kumaşlar kupon desenli olabilir. Bu durumda desenin bir tarafı diğerine göre daha büyük olur. Kumaş genişlikleri genellikle 140, 150 ve 160 cm’dir. Uzunluk ise genellikle yard olarak belirtilir (1 yard = 0,914 m). Kumaş toptan veya metrelik olarak satılabilir. Satın alma işlemleri mağazalardan veya çevrimiçi olarak gerçekleştirilebilir.
Temel Özellikler
Rayonun avantajları ve dezavantajları vardır. Yüksek ısı iletkenliğine sahiptir. Sıcaklığı koruyabilir ve iletebilir, termoplastisitesi 100-120 °C’ye kadar ulaşabilir. Lif uzunluğu 3,4-6,5 cm’dir. Kopma mukavemeti 0,13-0,15 mN/tex değerindedir. Malzeme su, benzen ve benzine karşı dayanıklıdır. Ancak kolayca yanar ve yandığında yanmış kağıt kokusu yayar. Geride kalan kül, parmakla ufalanabilir. Kumaş farklı yoğunluklarda olabilir.
Liflerin kalınlığı ölçüm yöntemine göre değişir. Ülkemizde lineer yoğunluk, ipliğin uzunluğuna oranla ağırlığı “tex” biriminde ölçülür (T). 1 km uzunluğundaki bir ipliğin ağırlığı 11,1 gramdır. Rayon kumaşların özgül ağırlığı doğal ipek muadillerine göre %10 daha fazladır. Doğal nem oranları ipeğe yakındır; ancak ipek, rayondan iki kat daha güçlüdür.
Islak ve nemli kumaş, başlangıç dayanıklılığının %60’ını veya daha fazlasını kaybeder. Bu özellik, rayon kumaşlardan yapılan ürünlerin hassas yıkama modunda temizlenmesini gerektirir. Elastiklik açısından, rayon kumaşı ipeğe göre iki kat daha düşük performans gösterir. Ancak, likra ilavesi yapılan çeşitler daha iyi esneklik kazanır. Bu, esnekliğin artmasının yanı sıra kumaşın dayanıklılığını da artırır. Rayon kumaşı herhangi bir renge mükemmel bir şekilde boyanabilir ve orijinal parlaklığını uzun süre korur. Bu sayede kumaş şık, parlak ve estetik bir görünüm sunar.
Malzeme hijyeniktir, alerjiye neden olmaz ve cildi tahriş etmez. Geleneksel ipeğe kıyasla fiyatı daha düşüktür. Rayon kumaştan yapılan ürünler rahat bir kullanım sunar ve hava dengesini bozmaz. Popülerliği nedeniyle bu malzeme sıkça taklit edilir.
Sahte ürünler, daha yüksek elektriklenme eğilimi gösterir. Ayrıca, hava geçirgenlikleri daha düşüktür. Kimyasal işlemlere tabi tutulmuş olmasına rağmen, yanma sırasında erimez.
Üreticiler ve Fiyatlar
Rayon, farklı ülkelerin markaları tarafından üretilmektedir. Yüksek kaliteli ürünler Rusya, İtalya, Kore ve Çin gibi ülkelerden yerel pazara sunulmaktadır. Kumaş koleksiyonlarında hem uygun fiyatlı hem de lüks seçenekler bulunur. Rayon üretimi Özbekistan’da da yaygındır.
Malzemenin fiyatı, kullanılan ham maddenin türüne ve üretim maliyetlerine bağlıdır. Tamamen viskozdan yapılan kumaşların başlangıç fiyatı 250 ruble civarındadır. Polyester lifler içeren çeşitler 500 rubleden başlayan fiyatlarla satılmaktadır. %20 pamuk lifi içeren kumaşların fiyatı ise metrekare başına 400 ruble ve üzerindedir.
Nemli ve ıslak kumaş, başlangıçtaki dayanıklılığının %60’ını veya daha fazlasını kaybeder. Bu özellik, rayon kumaşların hassas yıkama modunda yıkanmasını gerektirir. Esneklik açısından kumaş, ipeğe kıyasla iki kat daha düşüktür. Ancak likra eklenmiş türler daha iyi esneme kabiliyetine sahiptir. Bu özellikleri sayesinde esneklik kazanan kumaş, aynı zamanda dayanıklılığını da artırır. Malzeme, herhangi bir renge mükemmel bir şekilde boyanabilir ve ilk parlaklığını uzun süre korur. Bu nedenle, kumaş lüks, parlak ve estetik bir görünüm sunar.
Malzeme hijyeniktir, alerjiye neden olmaz ve cildi tahriş etmez. Fiyatı, geleneksel ipekten daha düşüktür. Rayon kumaştan yapılan ürünler rahat kullanım sunar ve hava dolaşımını engellemez. Bu malzemenin popülerliği nedeniyle sahte versiyonları sıkça üretilmektedir.
Sahte ürünler, daha yüksek bir statik elektriklenme eğilimine sahiptir. Ayrıca, hava geçirgenlikleri daha düşüktür. Kimyasal işlemlerden geçirilmiş olsa da yanarken erimez.
Üreticiler ve Fiyatlar
Rayon, farklı ülkelerin markaları tarafından üretilmektedir. Yüksek kaliteli ürünler Rusya, İtalya, Kore ve Çin üreticileri tarafından yerel pazara sunulmaktadır. Kumaş koleksiyonlarında hem bütçe dostu hem de lüks seçenekler bulunmaktadır. Rayon üretimi Özbekistan’da da yaygındır.
Malzemenin fiyatı, kullanılan hammaddelerin türüne ve üretim maliyetlerine bağlıdır. Saf viskozdan üretilen tekstilin başlangıç fiyatı 250 ruble civarındadır. Polyester lifler içeren benzer bir kumaş 500 rubleden başlayan fiyatlarla satılmaktadır. %20 pamuk lifi içeren kumaşın metre fiyatı ise 400 rubleden başlamaktadır.
Örneğin, rayon kumaşı perakende olarak AliExpress, La Bottega dei Tessuti, “Ticaret Dükkanı” veya “Kore Kumaşları” gibi sitelerden sipariş edebilirsiniz.
Kullanım Alanları
Farklı iplik çapları sayesinde rayon kumaş, hafif giysilerden dış giyime kadar birçok alanda kullanılır. Yerel pazarda bu malzemeden üretilen ürünlerin geniş bir yelpazesi bulunmaktadır. Bunlar arasında günlük ve özel elbiseler, bluzlar, pantolonlar, şallar, eşarplar, tunikler, pareolar, etekler ve üstler yer alır. Teknik çeşitler, dış giyim için astar malzemesi olarak idealdir. Bu kumaş, ceketler, pantolonlar, yelekler ve blazerlerin astarlanmasında sıkça kullanılır.
Moda evlerinde podyum için en iyi modellerin dikiminde kullanılır. Rayon kumaş, nevresim takımları üretimi için de tercih edilen bir malzemedir. Çocuklar ve yetişkinler için yastık kılıfı, çarşaf ve yorgan kılıfından oluşan takımlar bu kumaştan üretilir. Kumaşın yoğunluğu ve tasarımına bağlı olarak iç giyim, pijama ve gecelik yapımında kullanılabilir. Daha yoğun çeşitleri ise palto ve mont üretiminde kullanılır.
Rayon kumaş, birçok perde alternatifi için en iyi seçeneklerden biri olarak kabul edilir. Bu nedenle, yoğun perdeler, hafif tüller ve farklı kesimlerde stor perdeler dikilir. Ayrıca, dekoratif yastık kılıfları için şık bir malzemedir. Bu kılıflar genellikle kumaşın yoğunluğu, dokusu ve rengine uygun dekorlarla süslenir.
Rayondan, sıradan, havlı veya kapitone yatak örtüleri ve dekoratif masa örtüleri üretilir. Rayon kumaşı, yapay kürk üretiminde de kullanılabilir ve bu kürkler mobilyalar için şık örtüler oluşturur. Kalın tekstil türleri dekoratif pano olarak da kullanılabilir. Kumaştan ayrıca yumuşak oyuncaklar ve havlular yapılır.
Rayon, yüksek kaliteli temizlik bezleri üretiminde de kullanılır. Bu bezler suyu mükemmel şekilde emer ve toz ile kirle kolayca baş eder.
Bakım Kuralları
Rayon kumaşın yıkamada çekmeye ve deforme olmaya yatkın olduğu göz önüne alındığında, doğru şekilde yıkanması önemlidir. En uygun yöntem elle yıkamadır. Bu yöntem, ipliklere minimum düzeyde zarar verir. Çamaşır makinesinde yıkama süresi yarım saat olmalıdır. Kumaş, minimum devirde sıkılmalıdır; aksi takdirde kumaş çok fazla kırışabilir. Yıkama deterjanı, yıkama türüne göre seçilmelidir.
Elde ve makinede kullanılan deterjanlar köpük oluşumu açısından farklılık gösterir. Yanlış deterjan seçimi, kumaşın tam olarak durulanmamasına neden olabilir. Maksimum yıkama sıcaklığı 30 derece olmalıdır. Sıcak suda yıkama, geri dönüşü olmayan deformasyonlara yol açar.
Leke çıkarmak için özel ürünler kullanılır. Bir ürünün etkisini kontrol etmek için, kumaşın görünmeyen bir kısmına sürülmeli ve 15 dakika beklenmelidir. Renk değişimi yoksa problemli bölge işleme alınabilir. Ürünler doğal yöntemlerle kurutulmalıdır. Radyatör ve ısıtıcıda kurutma kesinlikle önerilmez.
Viskoz ipekten yapılan eşyalar, kurutma dolabında kurutulmamalıdır. Hızlandırılmış kurutma, kumaşın dokusunu bozar ve yüzeyi sertleştirir. Kumaşın dayanıklılığı konusunda şüphe varsa, sıkma işlemi yerine kumaş havluya serilerek fazla suyu alınabilir. Daha sonra ürün dikey pozisyonda kurutulur.
Kumaşın kalınlığına bağlı olarak aşınma dayanıklılığı farklılık gösterir. Ütüleme işlemi ince bir pamuklu kumaş üzerinden yapılmalıdır. Kumaşta derin kırışıklıklar ve kat izleri varsa, buharlı ütüleme tercih edilebilir ya da sprey yardımıyla nemlendirilebilir. Kumaşın ütülenmesi genellikle ters yüzünden yapılır.
Tekstil ürünleri ütüledikten sonra askıya asılmalıdır, aksi tak case kat yerlerinde tekrar kırışıklıklar ve izler oluşur. Eğer evde nem oranı yüksekse, odaların sıkça havalandırılması gerekmektedir. Bazı kumaş türleri, takılmalara yatkındır.
Ürünlere dikkatli ve nazik bir şekilde yaklaşmak oldukça önemlidir. Bu, ürünlerin kullanım ömrünü uzatacaktır.
/)
